Amor posesivo y violencia

Durante siglos la poesía de amor cantaba la servidumbre amorosa del hombre a la mujer amada. En los poemas incluidos en los Cancioneros medievales y en toda la poesía petrarquista se encuentra la figura del siervo de amor, que considera a la mujer como la dueña de su alma. El hombre era poseído por la amada, que en ocasiones dejaba de quererlo y sumía al amador en la melancolía o la desesperación. Aunque en la vida real las cosas fuesen diferentes, esta postura constituía un modelo de comportamiento amoroso.

A partir del Romanticismo, cuando la mujer empieza a adquirir autonomía social, los poetas comienzan a decir que la mujer amada les pertenece, es una posesión suya.

Uno de los casos más sorprendentes es el de Eduardo Pondal, que llega a cantar una violación (“Pilleina entre os pinos soia “ ‘La pillé sola entre los pinos’) debido a la idea de que las mujeres deben entregarse a la naturaleza del hombre, como el trigo se entrega a la azada (“Esquiva rapaceta “)

Sin llegar a este extremo, uno de los poemas más famosos de Rubén Darío se titula “Mia” y en él declara:”Mía : así te llamas (…) Tu sexo fundiste con mi sexo fuerte (…) ¿No has de ser entonces / mía hasta la muerte ?”.
Juan Ramón Jiménez en el libro Estío afirma que la amada pertenece más al poeta que a sí misma : “Serás tú, sin quererlo, / la tú que, estando en ti , no es tuya, / sino mía”. Y Pedro Salinas sigue esa línea en varios poemas (“Tú, mía” , “Pregunta más allá” …)
Un caso famoso es la canción “Every Breath You Take” de Sting. Ese amante que vigila cada movimiento de la mujer que lo dejó y que dice que ella le pertenece, está muy cerca de un acosador.

En contra de esta mentalidad hay poemas como el de García Calvo “Libre te quiero (…)no mía”, o canciones como la del cubano Silvio Rodríguez :”Yo te quiero libre como te vi, libre de otras penas y libre de mí”, pero creo que la mayoría de la sociedad – las mujeres incluidas – se siente más identificada con la postura de la canción de Sting. A partir de ahí es fácil pasar al “la maté porque era mía”, que está en el fondo de muchos casos de violencia doméstica.

Publicado en gallego en La voz de Galicia el 13/ 11/ 2004

Violencia anacrónica

A sociedade actual é menos violenta que a de séculos pasados. Os cidadáns de hoxe dirimen as súas diferenzas sen recorrer aos duelos. E as liortas por cuestións de lindes, tan frecuentes no mundo rural, deron paso aos preitos, que custan cartos pero aforran vidas. Mais no que se refire as relacións de home e muller segue vixente unha violencia primitiva que non somos quen de erradicar.

Que un home se sinta con dereito a matar á muller que o abandona ou que o engana non é propio deste tempo nin de países onde desapareceu a escravitude, os minusválidos teñen olimpíadas, os homosexuais poden contraer matrimonio e un negro chega a presidente dos Estados Unidos. No caso das mulleres sorprende a pervivencia da antiga marxinación. Nos dramas de honor de Calderón de la Barca a sospeita de infidelidade abondaba para que o marido lavase coa sangue da suposta culpable o seu honor.

Ata hai pouco tempo a Igrexa recomendaba á muller maltratada paciencia e silencio como unha maneira de facer méritos para a outra vida. E aínda hoxe hai mulleres que soportan resignadamente o maltrato.

A protección á muller que denuncia e o castigo ao maltratador non abondan para evitar esta lacra. Hai que ir ás raíces: educar dende a infancia a nenos e nenas na igualdade. Os resultados serán tardíos, pero seguros. E mentres, promover campañas de concienciación para os adultos. Campañas frecuentes, insistentes, teimudas, como as que fan os partidos en tempos de eleccións, como as que fan os Gobernos cando queren convencernos do que lles convén. Setenta mulleres mortas reclaman novas medidas.

Matar ao fillo

Na provincia da Coruña ocorreu un feito terrible. Un home en vías de separación ameazou á muller con que ela non ía ver máis ao fillo de ambos. A muller denunciouno, pero non puido evitar a traxedia. Nun lugar apartado apareceu un coche ardendo e dentro o cadáver calcinado dun neniño de apenas un ano, suxeito coas correas á cadeira de seguridade. O pai estaba a un quilómetro, con queimaduras graves, pero consciente. Suponse que intentou un suicidio, pero el saíu do coche e deixou ao neno atado e pechado.

Todo apunta a un asasinato do fillo por vinganza, caso que está representado na mitoloxía e na literatura pola figura de Medea, muller de Xasón, que para vingarse do seu abandono matou aos dous fillos que tiña del.

Na vida real estes crimes son máis frecuentes en homes que en mulleres. Raramente unha muller mata a un fillo para vingarse do home que a abandona. O habitual é que o faga en situación de extrema necesidade ou perigo para os nenos.

Entón decide matarse e antes matar a unhas criaturas que xa non vai poder coidar nin defender (situación moi ben reflectida na novela de Mercé Rodoreda A praza do Diamante ). Chámanse homicidios por compaixón.

Polo contrario, o caso que nos ocupa entra de cheo na categoría de violencia doméstica, e mostra a pervivencia da antiga crenza que considera ao home dono e señor da muller e dos fillos que con ela enxendra.

Matar ao fillo é unha maneira de castigar a independencia da muller arrebatándolle o que ela máis quere. Mostra tamén a necesidade de seguir loitando con todos os medios contra esa mentalidade violenta e machista.

Un crime do noso tempo

Causa sorpresa o homicidio cometido por unha rapaza de trece anos. Mesmo os psicólogos estráñanse da frialdade, indiferenza e falta de arrepentimento da agresora. Porén é un crime tan propio do noso tempo e da nosa sociedade que non debería sorprender. Esas notas que sorprenden aos psicólogos son os trazos que distinguen á protagonista dunha da novela e dunha película de éxito: Lisbeth Salander, da serie Millenium. Tamén coincide na idade, trece anos, na que comezou a súa carreira de xusticeira vingadora.

Non digo que haxa unha influencia directa. Refírome a ese fenómeno que Darío Villanueva expuxo coa súa habitual intelixencia no ensaio El polen de las ideas: o conxunto de hábitos, ideas, maneiras de pensar e de actuar que se producen nun intre dado e espállanse sen necesidade dun contacto directo cunha fonte determinada.

Este homicidio encádrase no tipo de crime apaixonado: a loita de dúas femias a causa dun macho, pero ten características propias, tomadas de modelos masculinos. Non foi unha liorta ocasional, nin a traizón. Foi un desafío. Unha chamou á outra e convocouna nun descampado, igual que se convocan as pandillas para loitar. A vítima sabía ao que ía. A homicida non se arrepinte porque actuou segundo un código de conduta admitido na súa sociedade. A lei da selva nun mundo sen valores. Así actúan unha boa parte dos nosos adolescentes. O obxectivo é conseguir os seus desexos, sen límites, sen cortapisas morais. Iso é o que ven ao seu redor. Así os fixemos, así son. Non deberíamos sorprendernos.

Denuncias falsas

Dinme algunhas amigas que non debería escribir sobre as falsas denuncias de agresión feitas por mulleres. Eu xa puntualicei que son poucos casos, pero é un problema que hai que tratar. Colegas do ensino medio coméntanme que moitos profesores, sobre todo os novos, procuran non ficar a soas con alumnas a causa das denuncias, que resultaron falsas, sufridas por compañeiros.

Eu vivín unha experiencia deste tipo. Unha alumna da universidade entendeu que nas clases, a través das miñas explicacións sobre poesía, eu lle facía insinuacións eróticas, e presentóuseme no despacho a ver se pasaba dunha vez das palabras aos actos. Procurando non ferila, aclareille que pola miña parte non había tal intención, pero foi en van. Poucos días despois, a súa parella, unha muller de mediana idade, chamoume para pedirme contas do meu «comportamento». Por sorte, tratábase dunha persoa sensata que entendeu axiña que todo eran fantasías da alumna.

Outro exemplo. Un dos meus fillos, cando estaba solteiro, rompeu a relación que mantiña cunha rapaza. Ela deixou no meu contestador telefónico violentas peticións de que a chamase, acompañadas de insultos que me incluían a min. Anos despois coincidín con ela nunha mesa redonda sobre violencia machista e ela dixo en público que todas as súas parellas a agrediran fisicamente. Conteillo ao meu fillo e el dixo: «¡Eu non! », e engadiu: «E non por falta de ganas».

Dinlle creto porque sei como pensa e actúa neste tema, pero se ela repetira a súa afirmación ante un xuíz, ¿a quen lle daría creto este?

O problema existe. Ocultalo non o resolve.